Collecties
Kookboeken van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam
Bijzondere Collecties beheert een belangrijke collectie Nederlandse kookboeken.
De collectie kookboeken
De collectie kookboeken omvat een verzameling gedrukte boeken en handschriften met culinaire recepten uit de zestiende t/m de twintigste eeuw. Zwaartepunt van de collectie vormen de circa negentig titels (in 330 edities) van vóór 1900 in Nederland en Ned. Indië gedrukte werken en een dertigtal Nederlandse handschriften. Uit de periode na 1900 zijn circa 600 Nederlandse titels en ongeveer 130 buitenlandse kookboeken opgenomen.
Het merendeel van deze kookboeken is door de UBA verworven via schenkingen of aankoop. Daarnaast is een deel van de verzameling afkomstig uit de collectie van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunde (KNMG), die in 1855 in bruikleen werd gegeven aan de UBA. Een deel van de kookboeken uit de twintigste eeuw is afkomstig van de Bibliotheek van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding. Van deze laatste collectie en van de kookboekencollectie in het algemeen is een online-inventaris gemaakt.
Culinaire recepten uit vorige eeuwen
Het oudste kookboek in de collectie is het Eenen seer schoonen ende excellente Coc-boeck, dat als bijlage van het Medecyn Boec in 1593 verscheen in Dordrecht. Deze verzameling recepten van de hand van Carolus Battus, een uit Antwerpen uitgeweken stadsgeneesheer in Dordrecht, werd in het eerste kwart van de zeventiende eeuw talloze malen herdrukt. De meeste edities zijn in de collectie aanwezig. Naast dit eerste in Noord-Nederland uitgegeven kookboek zijn vrijwel alle belangrijke kookboeken die vóór 1800 zijn verschenen, in een of meerdere edities aanwezig.
Culinaire recepten zijn in de periode tot 1800 ook in andere receptenverzamelingen te vinden. Bijvoorbeeld in de verzamelingen huismiddeltjes, “secreten” genaamd, die van de zestiende eeuw tot de negentiende eeuw populair waren. Bekende receptenverzamelingen zijn De secreten van Alessio Piemontese, en Magia, oft de wonderlicke wercken der naturen van Giambattista Dellaporta. Beide zestiende-eeuwse uitgaven zijn in meerdere edities aanwezig.
Ook in handleidingen voor het kweken van bloemen, groentes en vruchtbomen komen recepten voor. Een vroege handleiding is De landtwinninge ende hoeve van Charles Estienne uit 1566. Van deze uit het Frans vertaalde verhandeling zijn negen edities aanwezig. Andere titels uit de zeventiende eeuw zijn o.a.: De verstandige hovenier van P. van Aengelen uit 1662 en De wyse jaer-beschrijver uit 1658. Ook in enkele uitgaven van de in de achtiende eeuw belangrijke schrijver Johan H. Knoop zijn culinaire recepten opgenomen.
In de negentiende eeuw neemt het aantal titels van kookboeken aanzienlijk toe. Van de ongeveer 100 titels die bekend zijn, is meer dan de helft in de collectie terug te vinden. Een van de bekendste kookboeken uit de negentiende eeuw is Aaltje, de volmaakte en zuinige keukenmeid. Na de eerste druk in 1803 verschenen zestien herdrukken, waarvan de meeste in de collectie zijn opgenomen.
De collectie Voorlichtingsbureau voor de Voeding
De verzameling Nederlandse en buitenlandse kookboeken, uit het bezit van de Bibliotheek van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding (tegenwoordig Stichting Voedingscentrum Nederland) bestaat uit circa 230 in Nederland en circa 120 in het buitenland gedrukte kookboeken
Van de collectie Nederlandse kookboeken is ongeveer de helft gedrukt voor 1940. De meeste belangrijke schrijvers komen in de collectie voor: A.C. Manden, C.J. Wannée, J.M.J. Catenius-Van der Meyden en M. Wittop Koning. Van hen zijn algemene receptenverzamelingen opgenomen, maar ook kookboeken die recepten geven rond een basisingrediënt, bv. Eiergerechten door H.E. van Dorp-Kampers uit 1908 en het Vischkookboek van J.M.J. Catenius-Van der Meyden uit 1916. Curieus is een kookboekje voor padvinders uitgegeven ter gelegenheid van de vijfde Wereld-Jamboree in Nederland in 1937: Kamprecepten van Nederland.
Kookboeken uit de beginperiode van het bestaan van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding (opgericht in 1941) zijn relatief goed vertegenwoordigd. De veertig kookboeken die zijn uitgegeven in de periode 1940-1950 weerspiegelen in de titel vaak de moeilijke tijden voor de huisvrouw. Zoals het Oorlogs-kookboek door A. Geurts en Goede voeding in slechte tijden van M.P. van der Knoop en W. Zeldenrust-De Jongh.
Ongeveer vijfentachtig titels dateren uit de periode 1950–1980. Veranderingen in kooktechnieken leidden tot nieuwe receptenverzamelingen zoals Snel koken, handleiding en recepten voor het koken in de pressurecooker of snelkookpan uit 1954. Ook groeit de belangstelling voor “exotisch” eten, wat terug te vinden is in titels zoals het Internationaal kookboekje door H.A.M. Halverhout uit 1954, Vandaag eten we chinees door Wang Seng Hui uit 1953 en Weet wat u eet in het buitenland door Sj. Sinnema uit 1960. Het jongste boek uit de collectie, Cooking uit 1987, is een verzameling recepten samengesteld door de ploeg van buitenlandse omroepers van Radio Nederland.
De ongeveer 120 buitenlandse kookboeken bevatten: Franse, Duitse, Engelse en Amerikaanse kookboeken uit de negentiende en twintigste eeuw en kookboeken uit andere landen w.o. België, Zwitserland, Roemenië, Japan, en Zuid-Afrika.
Zoekmogelijkheden in de collectie
In de Catalogus van de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam kunnen de titels uit de collectie worden gezocht via de zoeksleutel voor speciale collecties (SPC) met eventueel de beperking van jaar van uitgave (JVU): bv: “SPC kookboeken en JVU <1900”.
De collectie van de bibliotheek van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding kan eveneens worden gezocht via de zoeksleutel voor speciale collecties (SPC): “SPC Voorlichtingsbureau voor de Voeding”.